DR. CUMAR CISMAAN RAABI: 1988-KII IYO DIGNIINTII DAMACA ITOOBIYA EE BADDA

Marka maanta laga hadlayo Itoobiya, marin-badeed, dekedo iyo loollanka ka jira Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, dooddu mararka qaarkood waxay u muuqataa arrin cusub oo ay duruufaha siyaasadeed ee waqtigan dhaliyeen. Hase yeeshee, Dr. Cumar Cismaan Raabi wuxuu arrintan tobannaan sano ka hor ku eegay indho juqraafi-siyaasadeed. Buuggiisa L’État et le Pan-Somalisme, oo la daabacay 1988, wuxuu ku falanqeeyay waxa uu ugu yeeray “mashruuca Abyssinia”, isaga oo isku dayay inuu taariikh, juqraafi iyo faragelin shisheeye ka dhex raadiyo jihada uu rumaysnaa in siyaasadda Itoobiya u socoto.

 

Bogagga 186–191 ee buugga, Raabi wuxuu dooddiisa u kala dhigayaa dhowr qodob. Marka hore, wuxuu ku dooday in qabsashada dhulka gudaha ee Geeska Afrika aysan ahayn, sida uu u arkayay, yoolka ugu dambeeya, balse ay tahay marxalad loo sii maro awood goboleed ballaaran. Marka labaad, wuxuu ku xirayaa arrintaas damac uu Itoobiya u nisbeeyay oo ku saabsan saamayn iyo awood ka gudubta buuraleyda ay taariikh ahaan saldhigga ku lahayd. Waxa uu sidaas ku dhisayaa sawir siyaasadeed oo ah in loollanka dhulku aanu ka go’nayn loollanka marin-biyoodka iyo xeebaha.

 

Qodobka ugu mudan in maanta dib loo akhriyo wuxuu ku yaal bogga 187. Raabi wuxuu halkaas ku qoray: “Abyssinia’s unspoken ambition is not only to establish itself as a continental power but, in the long term, as a maritime one as well.” Macnaha hadalkaasi waa in, aragtidiisa, hamiga Itoobiya aanu ku ekaan doonin inay noqoto quwad qaaradeed oo gudaha ku xooggan; muddada fogna ay raadin doonto inay yeelato awood baddeed. Qoraalkani wuxuu muujinayaa sida uu Raabi 1988 uga fikirayay xiriirka ka dhexeeya awoodda dhulka iyo helitaanka marin-badeed.

 

Waxaa muhiim ah in weerahaas loo akhriyo dood siyaasadeed uu qoraagu soo bandhigay xilligaas sida asaga oo nool maanta. Dr. Raabi wuxuu ahaa qoraa Soomaali ah oo arrinta ka eegayay si ka xeeldheer dagaalkii 1977–78 Soomaaliya iyo Itoobiya kasoo gudbeen, xilli gobolka oo dhanina uu ku jiray loollankii Dagaalkii Qaboobaa. Sidaas darteed, qoraalkiisa waxaa ku jira aragti adag oo ku saabsan Itoobiya iyo doorkii quwadaha shisheeye.

 

Raabi Badda Cas uma arkin marin ganacsi oo keliya. Bogga 187 wuxuu ku sheegay in isbeddelka awoodda Geeska Afrika uu saamayn ku yeelan karo Bariga Afrika, dunida Carabta iyo Bariga Dhexe. Halkaas ayay dooddiisu ka noqonaysaa mid ka weyn muran laba dal dhex mara. Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed waa marinno isku xidha qaarado, suuqyo iyo dano amni; sidaas darteed, cidda saamayn ku yeelata xeebaha iyo dekedaha gobolka waxay heli kartaa miisaan dhaqaale iyo mid istaraatiiji ah.

 

Si uu dooddiisa u xoojiyo, Raabi wuxuu dib ugu noqdaa taariikhda. Wuxuu soo qaadaa xiriirkii Itoobiya iyo Constantinople, faragelintii Bortuqiiska, xilligii gumaysiga Yurub iyo taageeradii Soofiyeetka iyo Kuuba ee dagaalkii 1977–78. Isaga oo dhacdooyinkaas isku xiraya, wuxuu ku dooday in awoodda Itoobiya ee gobolka marar badan ka faa’iidaysatay kaalmo ama faragelin dibadeed. Bogagga 188–191 wuxuu aragtidan uga dhigayaa tiir uu ku fasirayo sida Itoobiya u ilaalisay ama u ballaarisay awooddeeda xilliyo kala duwan.

 

Dooddaas waxaa ku jira hadallo aad u adag oo ku saabsan Amxaarada iyo Itoobiya. Marka maqaalka Raabi dib loo akhrinayo, waxa ugu faa’iidada badan waa qaab-dhismeedka juqraafi-siyaasadeed ee uu soo bandhigay: dhul, bad, awood goboleed iyo taageero shisheeye oo uu isku xiray, halkii erey kasta oo muran dhalin karay loo qaadan lahaa xaqiiqo aan dood lahayn.

 

Soomaaliya ayuu Raabi bartamaha falanqayntiisa dhigay. Bogga 191 wuxuu ku sheegay in Itoobiya ay Jamhuuriyadda Soomaaliya u aragto cadowgeeda ugu weyn, isaga oo arrintaas ku xiraya murannadii dhuleed, Soomaalida ku nool dhulka Itoobiya iyo meesha ay Soomaaliya kaga taallo xeebaha gobolka. Marka laga eego qaabkan, xeebta Soomaaliyeed iyo Gacanka Cadmeed ma aha oo keliya hanti dhaqaale; waxay noqdaan qayb ka mid ah amniga, madax-bannaanida iyo miisaanka istaraatiijiga ah ee Soomaaliya.

 

Fariin weyn oo laga dheehan karo qoraalka Raabi waa in juqraafiga aan loo arkin khariidad aamusan. Xeebtu waa marin ganacsi, dekeddu waa xarun dhaqaale, marin-biyoodkuna waa awood siyaasadeed. Dal leh xeeb dheer wuxuu leeyahay fursado iyo masuuliyado ka duwan dal aan bad lahayn. Sidaas awgeed, Raabi wuxuu Soomaalida ku baraarujinayay inay qiimaha xeebahooda ku eegaan aragti ka fog kalluumaysi ama deked keliya, oo ay fahmaan xiriirka ka dhexeeya xeebta, qarannimada iyo loollanka awoodaha gobolka.

 

Marka qoraalkaas maanta la akhriyo, waxa soo jiidashada leh ma aha in Raabi loo rogo nin si mucjiso ah mustaqbalka u arkayay. Waxa muhiimka ahi waa inuu waqti hore aqoonsaday su’aal juqraafiyeed sii jiri karta: sidee ayay dawlad weyn oo aan bad lahayn u wajahaysaa baahideeda marin-badeed? Goorma ayay baahida dhaqaale isu beddeli kartaa arrin amni ama siyaasad goboleed? Sideese dalalka xeebaha leh u ilaalin karaan danahooda iyaga oo isla markaas la macaamilaya deriskooda? Su’aalahan ayaa qoraalkiisa ka dhigaya mid mudan in maanta dib loo akhriyo.

 

Waxaa kale oo muhiim ah in “baahi marin-badeed” iyo “damac dhuleed” aan si otomaatig ah la isugu mid dhigin. Dawlad aan bad lahayn waxay si sharci ah u raadin kartaa marin ganacsi, heshiisyo dekadeed iyo isku xidh dhaqaale. Dhinaca kale, dalalka xeebaha leh waxay xaq u leeyihiin inay ilaashadaan madax-bannaanidooda iyo go’aankooda ku saabsan dhulkooda iyo biyahooda. Sidaa darteed, marka fikraddii Raabi lala barbar dhigo dhacdooyinka casriga ah, waxaa loo baahan yahay in heshiis kasta, hadal kasta iyo tallaabo kasta lagu qiimeeyo caddayntiisa gaarka ah, halkii laga soo saari lahaa gunaanad hore loo sii go’aamiyey.

 

Haddana, ereyadii uu Raabi 1988 qoray ee ahaa in Itoobiya mustaqbalka fog u hanqal taagi karto awood baddeed waxay leedahay miisaan taariikheed. Waxay muujinaysaa in su’aasha marin-badeedku aysan ku dhalan doodaha maanta oo keliya. Qoraagan Soomaaliyeed wuxuu arrintaas ku dhex arkayay tartan muddo dheer ka socda Geeska Afrika. Haddii aragtidiisa lagu soo koobo hal kelmad oo aan ahayn oraah toos ah oo isaga laga soo xigtay, waxaa la odhan karaa: “Dhulku wuxuu ahaa marxalad; baddu waxay ahayd halka uu hamigu ku dambayn lahaa.”

 

Qiimaha ugu weyn ee buuggan maanta laga heli karo waa inuu akhristaha ku khasbayo inuu taariikhda iyo juqraafiga isku mar eego. Wuxuu ina xusuusinayaa in siyaasadda Geeska Afrika aysan ka dhalan dhacdo keliya, balse ay ku dhisan tahay xusuus dagaallo, xuduudo la isku haysto, danaha quwadaha dibadda, ganacsi iyo marin-biyood. Akhriska noocan ahi ma aha inuu abuuro colaad cusub; waa inuu horseedaa faham qoto dheer oo ku saabsan sababta xeebaha, dekedaha iyo madax-bannaanidu uga yihiin arrimo xasaasi ah gobolka.

 

Ugu dambayn, mahad iyo bogaadin gaar ah waxaa mudan Maxamed Cabdi Caynab, oo buuggan qiimaha leh u turjumay afka Ingiriisiga. Hawsha uu qabtay ma aha keliya beddelidda erayo luqad kale loo rogay; waa dadaal aqooneed oo dhaxalka fikirka Dr. Cumar Cismaan Raabi u furaya jiil cusub iyo akhristayaal caalami ah oo aan heli karin qoraalkii afkiisii hore. Turjumaaddu waxay suuragelinaysaa in doodaha buugga la akhriyo, la naqdiyo, la daraaseeyo oo lala barbar dhigo taariikhda iyo xaaladaha cusub.

 

Maxamed Cabdi Caynab waxaan si gaar ah ugaga mahadcelinaynaa hawsha uu ummadda Soomaaliyeed u qabtay: inuu qoraal qiimo u leh fahamka taariikhda, siyaasadda iyo juqraafi-siyaasadeedka Geeska Afrika ka gudbiyo xayndaabka luqadda. Dhaxal aqooneed wuxuu noolaan karaa marka la ilaaliyo, la turjumo, lana gaarsiiyo dadka kale. Sidaas darteed, turjumaaddiisu waa adeeg aqooneed mudan in la xuso lana qadariyo. Qalin la qoray waa dhaxal; turjumaad wanaagsanna waa buundada dhaxalkaas gaadhsiisa jiilasha iyo dunida inteeda kale.

 

 

Qoraa: Muxyadiin Xuseen Ciid
muciid@gmail.com

 

Tixraaca Qormadan: Buuga Dr. Cumar Cismaan Raabi, ee “L’État et le Pan-Somalisme (1988)”, gaar ahaan bogagga 186–191 ee ee uu turjumay Maxamed Cabdi Caynab.