SOOMAALIYA JAMHUURIYADDA SADDEXAAD MA LA BADBAADIN KARAA, MISE WAXAY U BAAHAN TAHAY JAMHUURIYAD AFRAAD?

Hordhac

Soomaaliya waxay maraysaa marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah, taas oo ay isku biirsadeen khilaafaadka doorashooyinka, wax-ka-beddelka dastuurka, awood-qaybsiga Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, iyo kalsooni-darrada u dhexaysa dowladda iyo mucaaradka.

Taariikhda Soomaaliya waxay ina baraysaa in dowladnimadu aanay ku badbaadin awood ciidan ama doorashooyin keliya, balse ay u baahan tahay hay’ado adag, isla-xisaabtan iyo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Burburkii Jamhuuriyaddii Koowaad 1969 iyo dowladdii dhexe 1991 waxaa ka horreeyay khilaafaad siyaasadeed, awood maquunis iyo hay’ado ku fashilmay inay xalliyaan khilaafaadka dalka. Maanta, Jamhuuriyadda Saddexaad waxay wajahaysaa caqabado ka duwan kuwii hore, balse leh khataro la mid ah.

Su’aashu waxay tahay: Soomaalidu ma badbaadin karaan nidaamka hadda jira, mise waxaa loo baahan yahay heshiis cusub oo lagu dhiso Jamhuuriyad Afraad?

Casharrada laga bartay taariikhda

Jamhuuriyaddii Koowaad (1960–1969) waxay ku burburtay kala-qaybsanaan siyaasadeed, hay’ado daciif ah iyo kalsooni-darro sii kordhaysay. Inkasta oo markii ugu horeeyay taariikhda Soomaaliya la qabtay  doorashooyin dimuqraadi ah, haddana nidaamku ma awoodin inuu xakameeyo loollanka siyaasadeed iyo danaha madaxda.

Jamhuuriyaddii Labaad (1969–1991) waxay ku bilaabatay ballanqaad dowlad xooggan iyo ciribtirka musuqmaasuqa, laakiin awoodda oo lagu ururiyay hal hoggaan muddo 21 sanno ah ayaa meesha ka saartay tartankii siyaasadeed, waxayna horseedday cabburin, dagaallo iyo burburkii dowladdii dhexe.

Labada waayo-aragnimo waxay muujinayaan in dowladnimada waarta ay u baahan tahay hay’ado ka xooggan shakhsiyaadka, awood qaybsan iyo nidaam siyaasadeed oo lagu xalliyo khilaafaadka si nabad ah.

Jamhuuriyadda Saddexaad iyo dhibaatada federaalka

Jamhuuriyadda Saddexaad (2012–ilaa maanta) waxay ku dhisan tahay hannaankii dib-u-dhiska dowladnimada iyo Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee 2012. Federaalka waxaa loo doortay hannaan lagu ilaalinayo midnimada qaranka, laguna dheellitirayo awoodaha Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.

Hase yeeshee, in ka badan toban sano ka dib, weli laguma heshiin arrimo aasaasi u ah shaqaynta nidaamka federaalka, kuwaas oo ay ka mid yihiin:

• Kala-xadaynta awoodaha iyo masuuliyadaha Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
• Qaybsiga dakhliga iyo maareynta khayraadka dabiiciga ah.
• Masuuliyadaha amniga iyo garsoorka.
• Hannaanka doorashooyinka iyo habraaca wax-ka-beddelka dastuurka.

Khilaafaadkii ka dhashay wax-ka-beddellada dastuurka ee 2024 iyo murannada siyaasadeed ee 2026 waxay sii muujiyeen in dib-u-habayn dastuuri ahi aanay noqon karin mid waarta haddii aan lagu salayn wadatashi, heshiis siyaasadeed iyo kalsooni dhex marta dhinacyada ay khusayso.

Dhanka kale, doorasho qof iyo cod ah waa himilo muhiim u ah dhismaha dimuqraadiyad iyo xoojinta awoodda shacabka. Hase yeeshee, hirgelinteedu waxay u baahan tahay hannaan sharci ah, heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, hay'ado doorasho oo madax-bannaan iyo jawi siyaasadeed oo lagu kalsoonaan karo.

Sidaas darteed, caqabadda ugu weyn ee Jamhuuriyadda Saddexaad ma aha oo keliya qabashada doorashooyin, balse waa dhammaystirka heshiiskii federaalka iyo dhismaha nidaam dastuuri ah oo dhammaan dhinacyadu ku wada kalsoon yihiin.

Calaamadaha khatarta ku ah Jamhuuriyadda Saddexaad

Waxaa jira afar khatarood oo waaweyn oo halis gelin kara xasilloonida iyo jiritaanka Jamhuuriyadda Saddexaad.

Kow: Khilaafka sharciyadda doorashooyinka. Marka siyaasiyiintu isku khilaafaan xeerarka doorashooyinka, hay'adaha maamulaya iyo hannaanka loo marayo doorashada, doorashadu waxay noqon kartaa il khilaaf siyaasadeed halkii ay ka noqon lahayd hannaan lagu xalliyo loollanka awoodda.

Laba: Wiiqanka kalsoonida federaalka. Haddii dowlad-goboleedyadu dareemaan in awoodahooda dastuuriga ah la wiiqayo ama aan lagala tashan go'aannada waaweyn ee dalka, waxaa dhaawacmi kara iskaashiga Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, taas oo khatar gelin karta midnimada qaranka.

Saddex: Kalsooni-darrada shacabka. Marka siyaasiyiintu ku mashquulaan loollanka awoodda, muddo-xileedyada iyo khilaafaadka siyaasadeed, iyadoo la dayacayo adeegyada bulshada iyo baahiyaha aasaasiga ah ee shacabka, waxaa sii yaraanaya kalsoonida dadweynuhu ku qabaan dowladnimada. Taasi waxay sidoo kale wiiqi kartaa dareenka lahaanshaha qarannimo iyo taageerada shacabka ee hay'adaha dowladda.

Afar: Daciifnimada amniga. Khilaafaadka siyaasadeed waxay wiiqi karaan iskaashiga ciidamada iyo hay'adaha amniga, waxayna kooxaha hubaysan siin karaan fursad ay kaga faa'iidaystaan kala-qaybsanaanta siyaasadeed iyo daciifnimada hay'adaha dowladda.

Khatarta ugu weyn ee Jamhuuriyadda Saddexaad hortaallaa ma aha oo keliya burbur dowladeed oo degdeg ah, balse waa xaalad ay dowladdu si tartiib ah u lumiso kalsoonida shacabka, wada-shaqaynta hay'adaha iyo heshiiska siyaasadeed ee lagama maarmaanka u ah maamulidda dalka. Marka saddexdaas tiir ay daciifaan, jiritaanka nidaamka dowladeed laftiisa ayaa halis geli kara.

Soomaaliya ma u baahan tahay Jamhuuriyad Afraad?

Jamhuuriyad Afraad waa fikrad mudan in laga doodo, balse samaynteedu ma aha inay noqoto tallaabada koowaad. Haddii Jamhuuriyadda Saddexaad lagu badbaadin karo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay, dib-u-habayn dastuuri ah iyo hannaan doorasho oo dhinacyadu ku wada kalsoon yihiin, waxaa habboon in marka hore la saxo nidaamka jira halkii gebi ahaanba laga tuuri lahaa.

Hase yeeshee, haddii isku-day kasta oo dib-u-habayn ahi ku dhammaado khilaafaad soo noqnoqda, heshiisyo la jebiyo iyo hay'ado aan awoodin inay xalliyaan murannada siyaasadeed, waxaa laga yaabaa in loo baahdo dib-u-aasaasid dastuuri ah oo ballaaran, taas oo saldhig u noqota heshiis siyaasadeed oo cusub.

Jamhuuriyad Afraad macnaheedu ma aha in laga tanaasulo midnimada Soomaaliya ama dib loo furo khilaafaadkii hore, balse waa in dib loo cusboonaysiiyo heshiiska siyaasadeed ee saldhigga u ah midnimada qaranka, lana dhiso nidaam dowladeed oo ku dhisan kalsooni, awood-qaybsi caddaalad ah, hay'ado madax-bannaan iyo isla-xisaabtan.

Maxaa lagu dhisi karaa Jamhuuriyad Afraad?

Haddii Soomaaliya gaarto go'aanka ah in la dhiso Jamhuuriyad Afraad, waa in dib-u-aasaasiddeedu ku dhisnaataa heshiis qaran iyo lix mabda' oo aasaasi u ah dowladnimo waarta.

1. Heshiis dastuuri ah oo loo dhan yahay: Dowladda Federaalka, dowlad-goboleedyada, mucaaradka iyo qaybaha kala duwan ee bulshada waa inay ka qaybgalaan heshiis qaran oo lagu go'aaminayo aasaaska nidaamka siyaasadeed iyo qaab-dhismeedka dowladeed. Dastuurku waa inuu noqdaa heshiis ay dhinacyadu wada leeyihiin, ee aanu noqon go'aan ay hal dhinac keligiis gaaro.

2. Federaal leh awood-qaybsi cad: Waa in si cad loo qeexaa awoodaha, masuuliyadaha iyo waajibaadka heer kasta oo dowladeed. Sidoo kale, waa in la dhisaa hannaan sharci iyo garsoor oo madax-bannaan oo lagu xalliyo khilaafaadka Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.

3. Doorashooyin xor ah oo lagu kalsoonaan karo: Waa in la dhiso hannaan doorasho oo sharciyaddiisa iyo habraaciisa la isku raacsan yahay, kana hortagaya in madaxda talada haysa ay xeerarka doorashooyinka u beddelaan danahooda siyaasadeed. Doorashooyinku waa inay noqdaan kuwo tartan xor ah, daahfuran oo si nabad ah xilka loogu kala wareego.

4. Hay'ado madax-bannaan iyo isla-xisaabtan: Garsoorka, baarlamaanka iyo hay'adaha doorashooyinku waa inay yeeshaan madax-bannaani iyo awood ay ku gutaan waajibaadkooda dastuuriga ah, kuna xakameeyaan ku-takri-falka awoodda. Waa in la xaqiijiyaa kala-soocidda awoodaha iyo isla-xisaabtanka dhammaan hay'adaha dowladda.

5. Matalaad ku salaysan muwaadinnimo: Waa in la xoojiyo sinnaanta muwaadiniinta, xuquuqda siyaasadeed iyo ka-qaybgalka haweenka, dhallinyarada iyo dadka laga tirada badan yahay. Waxaa sidoo kale muhiim ah in si tartiib ah loogu gudbo hannaan matalaadeed oo ku salaysan muwaadinnimo iyo karti, lagana gudbo ku-tiirsanaanta awood-qaybsiga beelaha.

6. Heshiis qaran oo ku saabsan amniga iyo dhaqaalaha: Waa in la gaaro heshiis cad oo ku saabsan qaybsiga dakhliga, maamulka khayraadka dabiiciga ah, masuuliyadaha amniga, dhismaha ciidamada qaranka iyo maalgelinta adeegyada bulshada. Heshiiskani waa inuu xaqiijiyaa in khayraadka dalka si caddaalad ah looga faa'iidaysto, amnigana loo maareeyo si wadajir ah.

Sidee loo hirgelin karaa?

Dhismaha nidaam cusub waa inuu maraa afar marxaladood:

1. Marxaladda koowaad: Dejinta xiisadda iyo heshiis laga gaaro doorashooyinka iyo xeerarka dastuuriga ah.
2. Marxaladda labaad: Qabashada shirweyne dastuuri ah oo ay ka qaybgalaan dhammaan qaybaha muhiimka ah ee bulshada.
3. Marxaladda saddexaad: Wadatashi dadweyne iyo ansixinta heshiiska cusub iyadoo la raacayo hannaan sharci ah.
4. Marxaladda afraad: Hirgelin leh waqti cayiman, masuuliyado cad iyo hay’ad madax-bannaan oo kormeerta fulinta heshiiska.

Hannaankani waa inuu ka hortagaa in kala-guurka loo adeegsado muddo-kordhin siyaasadeed ama awood lagula wareego si ka baxsan dastuurka.

Gunaanad

Soomaaliya waxay marar badan ku fashilantay inay hesho dheellitir waara oo u dhexeeya awoodda dowladda, isla-xisaabtanka iyo ka-qaybgalka bulshada.

Jamhuuriyadda Saddexaad waxay maanta wajahaysaa imtixaan muhiim ah: ma awoodaysaa inay is waafajiso dimuqraadiyadda, federaalka iyo midnimada qaranka, mise khilaafaadkeedu waxay horseedi doonaan baahi loo qabo nidaam cusub?

Xalku kuma jiro wax-ka-beddel dastuuri ah oo hal dhinac sameeyo, doorashooyin aan heshiis lagu ahayn ama awoodda oo dib loogu ururiyo dowladda dhexe. Xalku wuxuu ku jiraa heshiis siyaasadeed oo qeexaya awoodaha, ilaalinaya xuquuqda muwaadiniinta, isla markaana xaqiijinaya in xilka lagu kala wareego si nabadeed.

Jamhuuriyad Afraad waxay noqon kartaa mid loo baahdo, laakiin waa inay wax ka qabataa sababihii keenay dhibaatooyinka Jamhuuriyadda Saddexaad, ee aanay noqon magac cusub oo keliya.

Soomaaliya uma baahna Jamhuuriyad Afraad sababta oo keliya ah in Jamhuuriyadda Saddexaad ay dhibaato ku jirto. Waxay u baahan tahay heshiis siyaasadeed oo ka hortaga in dalku mar kale ku dhaco burbur qaran. Imtixaanka dhabta ah ee hoggaamintu ma aha in madaxdu helaan muddo-xileed kale, balse waa inay dhisaan jamhuuriyad sii jiri karta marka ay xilka ka tagaan.

Mas’uuliyadda ugu weyn waxay saaran tahay hoggaamiyeyaasha Soomaaliya: inay doortaan heshiis iyo badbaadinta qaranka, halkii ay dalka u horseedi lahaayeen khilaaf cusub oo taariikhi ah.