GARSOORKA IYO CADAALADDA SOOMAALIYA: KALSOONI-DARRADA MAXKAMADAHA IYO DOORKA GARSOORKA DHAQANKA IYO SHAREECADA

Hordhac

Garsoorku waa tiir muhiim u ah dawladnimada, ilaalinta xuquuqda muwaadinka iyo xaqiijinta caddaaladda. Maxkamaduhu waa inay noqdaan meel qof kasta, iyada oo aan loo eegin awooddiisa dhaqaale, qabiilkiisa ama maqaamkiisa bulsheed, uu si siman uga raadsan karo xaqiisa.

Hase yeeshee, Soomaaliya waxaa ka jira nidaamyo garsoor oo is barbar socda: maxkamadaha rasmiga ah, garsoorka dhaqanka iyo hababka garsoor ee ku dhisan Shareecada Islaamka. Xaqiiqadani waxay dhalinaysaa su’aal muhiim ah: Maxaa keenay in dad badani ay xal u raadsadaan nidaamyo ka baxsan maxkamadaha rasmiga ah ee dawladdu maamusho?

Maxaa dhaawacay kalsoonida maxkamadaha?

Kalsoonida maxkamaduhu kuma dhisna jiritaanka sharciyo iyo dhismayaal keliya, balse waxay ku xiran tahay sida caddaaladda loo fuliyo. Waxaa jira arrimo ay ka mid yihiin dib-u-dhaca dacwadaha, kharashaadka, musuqmaasuqa laga shakiyo, faragelinta siyaasadeed iyo saamaynta xiriirrada qabiilka oo dhaawici kara kalsoonida dadweynaha.

Marka muwaadinku dareemo in awoodda dhaqaale ama xiriirku saamayn ku yeelan karo natiijada dacwadda, wuxuu lumin karaa kalsoonida nidaamka. Sidoo kale, haddii dacwaddu qaadato waqti dheer ama qofku aanu awoodin kharashaadka la xiriira, wuxuu raadsan karaa meel kale oo uu xal uga helo khilaafkiisa.

Sidaas darteed, dhibaatadu ma aha oo keliya in dadku aanay sharciga aqoon; waxaa sidoo kale muhiim ah in hay’adaha garsoorku muujiyaan hufnaan, dhexdhexaadnimo iyo adeeg la isku halayn karo.

Maxaa dadka ugu dhoweynaya garsoorka dhaqanka?

Garsoorka dhaqanka, oo ay odayaashu door weyn ku leeyihiin, wuxuu muddo dheer qayb ka ahaa xallinta khilaafaadka bulshada Soomaaliyeed. Dadku waxay u janjeeri karaan sababo ay ka mid yihiin u-dhowaanshaha odayaasha, fudaydka habraacyada, kharashka oo yaraada xaalado badan iyo awoodda heshiisiintu u leedahay ilaalinta xiriirka bulshada.

Odayaashu waxay inta badan yaqaannaan duruufaha dhinacyada iyo xiriirka bulshada, taas oo fududayn karta in la gaaro heshiis ay dhinacyadu aqbalaan. Si kastaba ha ahaatee, nidaamka dhaqanku mar walba ma dammaanad qaado sinnaanta dhinacyada, gaar ahaan marka qof tabar yar ama aan lahayn taageero bulsheed uu ku jiro khilaafka.

Sidaa darteed, waa muhiim in la kala saaro heshiis lagu gaaray rabitaan xor ah iyo heshiis ka dhashay cadaadis bulsheed.

Doorka maxkamadaha Shareecada

Diinta Islaamku waxay meel muhiim ah kaga jirtaa nolosha bulshada Soomaaliyeed. Taasi waxay sharxaysaa sababta dad badani ugu kalsoonaan karaan culimada iyo hababka garsoor ee ay u arkaan inay ku dhisan yihiin Shareecada.

Kalsoonidaasi waxay la xiriiri kartaa aqoonta diinta, qiyamka bulshada iyo rajada ah in khilaafka lagu xalliyo hab waafaqsan mabaadi’da Islaamka. Hase yeeshee, magaca Shareecadu keligiis ma xaqiijinayo in habraac kasta caddaalad yahay. Waxaa muhiim ah in la dhowro xuquuqda dhinacyada, dhexdhexaadnimada iyo xaqa qofku u leeyahay inuu cabashadiisa soo bandhigo.

Sidoo kale, waa in la kala saaro maxkamadaha Shareecada ee sharciyeysan, culimada dhexdhexaadinta sameeya iyo hay’adaha kale ee aan ka tirsanayn nidaamka rasmiga ah.

Sidee dib loogu dhisi karaa kalsoonida garsoorka?

Dib u dhiska kalsoonida maxkamaduhu wuxuu u baahan yahay tallaabooyin muuqda:

• In la xaqiijiyo madax-bannaanida garsoorka iyo in go’aannada lagu saleeyo sharci iyo caddeyn.
• In lala dagaallamo musuqmaasuqa, lana helo hannaan hufan oo cabashooyinka lagu baadho.
• In la dedejiyo dacwadaha, lana yareeyo caqabadaha kharashka iyo habraacyada.
• In la xoojiyo aqoonta iyo xirfadda garsoorayaasha iyo shaqaalaha maxkamadaha.
• In la horumariyo iskaashiga maxkamadaha rasmiga ah, odayaasha dhaqanka iyo culimada, iyada oo la dhowrayo xuquuqda aasaasiga ah ee muwaadinka.

Gunaanad

Kalsooni-darrada maxkamadaha Soomaaliya waa arrin saamayn ku leh dawladnimada iyo ilaalinta xuquuqda muwaadinka. Dadka u janjeera garsoorka dhaqanka iyo Shareecada waxay badanaa ka raadinayaan adeeg ay u arkaan mid la heli karo, la fahmi karo oo la jaanqaadaya qiyamkooda bulsheed iyo diimeed.

Hase yeeshee, xalka waara ma aha in nidaamyada la iska hor keeno, balse waa in la fahmo waxa bulshadu ka filayso caddaaladda, lana dhiso maxkamado hufan, madax-bannaan oo si siman ugu adeega muwaadiniinta.

Kalsoonida maxkamadaha laguma kasbado baaqyo; waxaa lagu kasbadaa caddaalad muuqata, hufnaan iyo ilaalinta xuquuqda qof kasta.